Αυτή είναι ίσως μία από τις πιο σημαντικές ερωτήσεις που μπορείς να θέσεις πριν ξεκινήσεις το SSP. Διότι, αν η θεωρία που το υποστηρίζει τίθεται υπό αμφισβήτηση, τι σημαίνει αυτό για σένα; Προτιμούμε να δώσουμε μια ειλικρινή και λεπτομερή απάντηση παρά μια επιφανειακή διαβεβαίωση. Η σύντομη απάντηση: ναι, υπάρχει κριτική — και αυτό είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να περιμένεις από μια ζωντανή επιστήμη.

Σε τι αφορά η κριτική;

Η θεωρία του πολυβαγικού συστήματος είναι δημοφιλής σε πολλούς κλινικούς και ασθενείς, αλλά διάφοροι επιστήμονες ασκούν κριτική σε ορισμένα τμήματά της. Η κριτική επικεντρώνεται κυρίως σε συγκεκριμένα εξελικτικές και ανατομικές παραδοχές στη θεωρία — για παράδειγμα, σχετικά με το πώς, σύμφωνα με τη θεωρία, θα είχαν αναπτυχθεί ορισμένα τμήματα του νευρικού συστήματος. Ερευνητές όπως ο Paul Grossman έχουν δημοσιεύσει εργασίες σχετικά με αυτό το θέμα. Στη συνέχεια, το Polyvagal Institute και κλινικοί από όλο τον κόσμο αντέδρασαν εκτενώς σε αυτό.

Σημαντικό να σημειωθεί: αυτή η συζήτηση αφορά την θεωρητική τεκμηρίωση, και όχι στο αν οι άνθρωποι επωφελούνται από τις εφαρμογές. Αυτή είναι μια ουσιαστική διαφορά. Ένα μοντέλο μπορεί να τροποποιηθεί σε ορισμένα σημεία, ενώ η πρακτική του αξία παραμένει αμετάβλητη.

Δύο πλευρές, μία συζήτηση

Η συζήτηση γίνεται πιο σαφής αν συγκρίνεις τις δύο απόψεις. Σε γενικές γραμμές, υπάρχουν δύο αντίθετες ομάδες, και οι δύο έχουν δίκιο.

Το κλινικό στρατόπεδο: "μια θεραπευτική επανάσταση"

Για πολλούς θεραπευτές τραύματος και γνωστούς ειδικούς — όπως ο Bessel van der Kolk και η Deb Dana — η θεωρία του πολυβαγάλου έχει καταστεί απαραίτητη. Και στις Κάτω Χώρες και στο Βέλγιο, πολλοί επαγγελματίες με ευαισθησία στο τραύμα υιοθετούν το μοντέλο αυτό. Γιατί είναι τόσο ενθουσιώδεις;

• Αυτό εξαλείφει το ζήτημα της ευθύνης. Η θεωρία εξηγεί τις αντιδράσεις «παγώματος» και λιποθυμίας. Πολλοί άνθρωποι που βίωσαν κάτι τρομερό νιώθουν ντροπή επειδή εκείνη τη στιγμή δεν πάλεψαν ούτε έφυγαν. Η θεωρία δείχνει ότι, σε καταστάσεις ακραίας ανασφάλειας, το νευρικό σύστημα αναλαμβάνει το έλεγχο και επιλέγει τη «ραχιαία στάση» (ξαπλωμένη θέση, εξοικονόμηση ενέργειας) για να επιβιώσει. Αυτό δεν είναι αποτυχία· είναι επιβίωση.
• Δίνει φωνή στο σώμα. Έννοιες όπως η νευροαντίληψη (ασυνείδητη ανίχνευση κινδύνου) και η συνρύθμιση (αίσθηση ασφάλειας μέσω της παρουσίας ενός άλλου ατόμου) παρέχουν στον θεραπευτή και στον πελάτη συγκεκριμένες λέξεις για να περιγράψουν τις σωματικές αντιδράσεις στο άγχος.
• Αυτό εξηγεί γιατί συχνά η συζήτηση από μόνη της δεν αρκεί. Παρέχει μια λογική εξήγηση για το γιατί η αναπνοή, η χρήση της φωνής και η οπτική επαφή συμβάλλουν πράγματι στην επαναφορά του νευρικού συστήματος σε κατάσταση ασφάλειας.

Η κλινική σοφία που ακούς συχνά: ακόμα κι αν η βιολογία ίσως να μην είναι απόλυτα ακριβής, στο ιατρείο λειτουργεί — βοηθά τους ανθρώπους να θεραπευτούν και τους προσφέρει ηρεμία.

Το στρατόπεδο των νευροεπιστημόνων: "βιολογική φαντασία"

Από την άλλη πλευρά βρίσκονται οι νευροβιολόγοι, οι φυσιολόγοι και οι κριτικοί ψυχολόγοι. Αυτή η κριτική σιγόβραζε εδώ και χρόνια, αλλά έφτασε στο αποκορύφωμά της όταν ο ψυχοφυσιολόγος Paul Grossman, μαζί με μια μεγάλη ομάδα επιστημόνων, δημοσίευσε μια εκτενή μελέτη στην οποία η θεωρία χαρακτηρίστηκε επιστημονικά αβάσιμη. Τα βασικά τους επιχειρήματα:

• Εξελικτικές παρανοήσεις. Ο Porges υποστηρίζει ότι το νευρικό σύστημα εξελίχθηκε σε τρία σαφή εξελικτικά στάδια, με τον κοινωνικό (κοιλιακό) πνευμονογαστρικό νεύρο να αποτελεί χαρακτηριστικό μοναδικό για τα θηλαστικά. Οι βιολόγοι επισημαίνουν ότι και τα ερπετά και τα αμφίβια διαθέτουν παρόμοιες δομές και επιδεικνύουν κοινωνική συμπεριφορά· η εξελικτική "κλίμακα" φαίνεται να έχει απεικονιστεί με υπερβολική απλοποίηση.
• Ανατομική υπερ-απλοποίηση. Η λειτουργία του πνευμονογαστρικού νεύρου είναι πολύ πιο περίπλοκη από τρεις απλές καταστάσεις. Ορισμένες θεωρίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο συγκεκριμένοι εγκεφαλικοί πυρήνες ρυθμίζουν τον καρδιακό ρυθμό αντικρούονται από τη σύγχρονη φυσιολογική έρευνα.
• Δύσκολο να αξιολογηθεί. Οι επικριτές θεωρούν ότι η θεωρία έχει διατυπωθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι σχεδόν αδύνατο να αντικρουστεί επιστημονικά.

Ο Porges απάντησε ότι οι επικριτές του ερμηνεύουν τη θεωρία υπερβολικά κυριολεκτικά και μηχανιστικά, με αποτέλεσμα να παραβλέπουν τη συστημική και λειτουργική αξία του μοντέλου.

Πώς το αντιμετωπίζουμε εμείς οι ίδιοι

Θεωρούμε σημαντικό να αντιμετωπίζουμε με σοβαρότητα τον επιστημονικό διάλογο και να μην προσποιούμαστε ότι δεν συμβαίνει τίποτα. Όταν, πριν από λίγο καιρό, ένας πελάτης μας επέστησε την προσοχή σε ένα κριτικό άρθρο — με τον προκλητικό τίτλο ότι η θεωρία του πολυβαγάλου είναι "νεκρή" — αρχίσαμε να το μελετάμε εκ νέου, ειδικά μέσα από τις αντιδράσεις που προκάλεσε.

Το συμπέρασμά μας δεν ήταν να τα πετάξουμε όλα στα σκουπίδια, αλλά να επιλέγουμε πιο προσεκτικά τη γλώσσα μας. Γι’ αυτό προτιμούμε να μιλάμε για το πολυβαγικό πλαίσιο και το επιστήμη της ασφάλειας παρά μια ολοκληρωμένη, αποδεδειγμένη θεωρία. Και πάνω απ’ όλα: συνεχίζουμε να χρησιμοποιούμε τις έννοιες που αποδεικνύουν την αξία τους στην πράξη.

• Τα αυτόνομα στάδια (ασφάλεια, δράση, ολοκλήρωση) ως πρακτικός οδηγός
• Νευροαντίληψη: η ασυνείδητη ανίχνευση της ασφάλειας ή του κινδύνου
• Ενδοαίσθηση: η αίσθηση του σώματός σου από μέσα

Η συζήτηση δεν αλλάζει τίποτα σε αυτό το θεμέλιο. Πρόκειται για χρήσιμες, κατανοητές έννοιες που βοηθούν τους ανθρώπους να κατανοήσουν τι συμβαίνει στο σώμα τους — και που προσφέρουν στήριγμα κατά τη διάρκεια της συμβουλευτικής.

Αυτή η περίληψη ενός από τους πελάτες μας το συνοψίζει πολύ καλά. Η εμπειρία ότι νιώθεις πιο ήρεμος, κοιμάσαι καλύτερα ή δεν υπερδιεγείρεσαι τόσο εύκολα, δεν εξαρτάται από το αν η επιστήμη μπορεί ήδη να εξηγήσει πλήρως κάθε υποκείμενο μηχανισμό. Πολλές αποτελεσματικές προσεγγίσεις στην ιατρική ξεκίνησαν κάποτε με αυτόν τον τρόπο: πρώτα απέδωσαν αποτελέσματα, και στη συνέχεια κατανοήσαμε όλο και καλύτερα το γιατί.

Τι σημαίνει αυτό για σένα;

Το ωραίο είναι ότι: δεν χρειάζεται να υιοθετήσεις καμία θεωρία για να βιώσεις το SSP. Δεν χρειάζεται να πιστεύεις σε κάποιο μοντέλο, να υιοθετήσεις κάποια επιστημονική θέση ή να πάρεις θέση σε μια ακαδημαϊκή συζήτηση. Απλώς ακούς και διαπιστώνεις μόνος σου αν αυτό σε βοηθά να βρεις περισσότερη ηρεμία και ασφάλεια.

Αυτό που μπορούμε όμως να σου υποσχεθούμε είναι ειλικρίνεια. Δεν θα προσποιηθούμε ποτέ ότι το SSP είναι θαυματουργό φάρμακο ή ότι όλα έχουν αποδειχθεί μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Σας λέμε ό,τι γνωρίζουμε, τι βρίσκεται ακόμη υπό έρευνα και πού βρίσκονται τα όρια. Θεωρούμε αυτή τη διαφάνεια πιο σημαντική από μια ωραία ιστορία — ακριβώς επειδή οι άνθρωποι που έρχονται σε εμάς έχουν συχνά δοκιμάσει ήδη πολλά και δικαιούνται μια ρεαλιστική εικόνα.