To chyba jedno z najważniejszych pytań, jakie możesz sobie zadać przed rozpoczęciem SSP. Bo jeśli teoria stojąca za tą metodą jest kwestionowana, co to dla ciebie oznacza? Wolimy udzielić szczerej i zniuansowanej odpowiedzi niż podawać gładkie zapewnienia. Krótka odpowiedź: tak, pojawiają się głosy krytyczne – i właśnie tego można się spodziewać w przypadku nauki, która wciąż się rozwija.

O co chodzi w tej krytyce?

Teoria polivagalna cieszy się popularnością wśród wielu lekarzy i pacjentów, ale niektórzy naukowcy krytykują niektóre jej elementy. Krytyka dotyczy przede wszystkim konkretnych założenia ewolucyjne i anatomiczne w teorii — na przykład na to, jak według teorii miałyby się rozwijać pewne części układu nerwowego. Naukowcy tacy jak Paul Grossman opublikowali na ten temat artykuły. Następnie Polyvagal Institute oraz lekarze z całego świata obszernie na to zareagowali.

Warto zwrócić uwagę: ta debata dotyczy podstawy teoretyczne, a nie o to, czy ludzie czerpią korzyści z tych zastosowań. To zasadnicza różnica. Model można w pewnych punktach dostosować, a jego praktyczna wartość pozostaje niezmienna.

Dwa obozy, jedna rozmowa

Najlepiej widać to, jak zestawisz te dwa stanowiska obok siebie. Ogólnie rzecz biorąc, mamy tu dwie przeciwstawne grupy, a każda z nich ma rację.

Obóz kliniczny: "rewolucja terapeutyczna"

Dla wielu terapeutów zajmujących się traumą i znanych ekspertów – na przykład Bessela van der Kolka i Deb Dany – teoria polivagalna stała się nieodzowna. Również w Holandii i Belgii wielu specjalistów pracujących z uwzględnieniem traumy stosuje ten model. Dlaczego są tak entuzjastyczni?

• To rozwiązuje kwestię winy. Ta teoria wyjaśnia reakcje zamrożenia i omdlenia. Wiele osób, które przeżyły coś strasznego, czuje wstyd, bo wtedy nie walczyły ani nie uciekły. Teoria ta pokazuje, że w sytuacji skrajnego zagrożenia układ nerwowy sam przejmuje kontrolę i wybiera pozycję grzbietową (leżenie płasko, oszczędzanie energii), żeby przetrwać. To nie jest porażka; to jest przetrwanie.
• Nadaje ciału wyraz. Pojęcia takie jak neurocepcja (nieświadome wykrywanie zagrożeń) i współregulacja (odczuwanie bezpieczeństwa dzięki obecności innej osoby) dają terapeucie i klientowi konkretne słowa na określenie fizycznych reakcji na stres.
• To wyjaśnia, dlaczego sama rozmowa często nie wystarcza. To wyjaśnia, dlaczego oddychanie, używanie głosu i kontakt wzrokowy faktycznie pomagają przywrócić układ nerwowy do stanu bezpieczeństwa.

Często słyszy się takie kliniczne mądrości: nawet jeśli z biologicznego punktu widzenia coś nie do końca się zgadza, w gabinecie to po prostu działa — pomaga ludziom wyzdrowieć i daje spokój.

Obóz neuronaukowy: "fikcja biologiczna"

Z drugiej strony są neurobiolodzy, fizjolodzy i krytyczni psychologowie. Ta krytyka narastała od lat, ale osiągnęła punkt kulminacyjny, gdy psychofizjolog Paul Grossman wraz z dużą grupą naukowców opublikował obszerny artykuł, w którym uznano tę teorię za naukowo nieuzasadnioną. Oto ich główne argumenty:

• Błędne przekonania dotyczące ewolucji. Porges twierdzi, że układ nerwowy rozwijał się w trzech wyraźnych etapach ewolucyjnych, a społeczny (brzuszny) nerw błędny jest cechą charakterystyczną wyłącznie dla ssaków. Biolodzy zwracają uwagę, że również gady i płazy mają podobne struktury i wykazują zachowania społeczne; ewolucyjna "drabina" zostałaby przedstawiona zbyt uproszczone.
• Anatomiczne uproszczenie. Działanie nerwu błędnego jest o wiele bardziej złożone niż trzy proste stany. Niektóre teorie dotyczące tego, jak konkretne jądra mózgowe regulują rytm serca, są podważane przez współczesne badania fizjologiczne.
• Trudno to sprawdzić. Krytycy uważają, że teoria ta została sformułowana w taki sposób, że praktycznie nie da się jej obalić naukowo.

Porges odpowiedział na to, że jego krytycy interpretują tę teorię zbyt dosłownie i zbyt mechanistycznie, przez co nie dostrzegają systemowej i funkcjonalnej wartości tego modelu.

Jak my sami sobie z tym radzimy

Uważamy, że ważne jest, by traktować dyskusję naukową poważnie i nie udawać, że nic się nie dzieje. Kiedy jakiś czas temu jeden z klientów zwrócił nam uwagę na krytyczny artykuł – z prowokacyjnym tytułem sugerującym, że teoria polivagalna jest "martwa" – ponownie zagłębiliśmy się w ten temat, zwłaszcza analizując reakcje na ten artykuł.

Doszliśmy do wniosku, że nie chodzi o to, żeby wszystko wyrzucić za burtę, tylko żeby staranniej dobierać słowa. Dlatego wolimy mówić o model polivagalny i nauka o bezpieczeństwie niż spójnej, sprawdzonej teorii. A przede wszystkim: nadal korzystamy z koncepcji, które sprawdzają się w praktyce.

• Stany autonomiczne (bezpieczeństwo, działanie, zamknięcie) jako praktyczny kompas
• Neurocepcja: nieświadome sprawdzanie, czy coś jest bezpieczne, czy grozi niebezpieczeństwo
• Interocepcja: odczuwanie własnego ciała od wewnątrz

Ta dyskusja nic nie zmienia w tej podstawowej kwestii. To przydatne, zrozumiałe pojęcia, które pomagają ludziom zrozumieć, co dzieje się w ich ciele — i które dają oparcie podczas terapii.

To podsumowanie jednego z naszych klientów świetnie to oddaje. To, że czujesz się spokojniejszy, lepiej śpisz albo rzadziej się denerwujesz, nie ma nic wspólnego z tym, czy nauka potrafi już w pełni wyjaśnić wszystkie mechanizmy stojące za tymi zmianami. Wiele skutecznych metod w medycynie zaczynało się właśnie tak: najpierw to działało, a potem coraz lepiej rozumieliśmy, dlaczego.

Co to dla ciebie oznacza?

Najfajniejsze jest to, że nie musisz zgadzać się z żadną teorią, żeby doświadczyć SSP. Nie musisz wierzyć w żaden model, nie musisz zajmować stanowiska naukowego ani opowiadać się po żadnej ze stron w debacie akademickiej. Po prostu słuchasz i sam zauważasz, czy to pomaga ci osiągnąć większy spokój i poczucie bezpieczeństwa.

To, co możemy ci obiecać, to szczerość. Nigdy nie będziemy udawać, że SSP to cudowny środek ani że wszystko zostało udowodnione co do joty. Powiemy ci, co wiemy, nad czym wciąż trwają badania i gdzie leżą ograniczenia. Ta przejrzystość jest dla nas ważniejsza niż ładna opowieść – właśnie dlatego, że ludzie, którzy do nas przychodzą, często próbowali już wielu rzeczy i mają prawo do realistycznego obrazu sytuacji.